Bal daacad isu weydii.
Goorma ayay ahayd markii ugu dambeysay ee aad telefoonka gacanta ku dhigtay adigoo leh, “wax yar ayaan eegayaa,” balse markii aad saacadda fiirisay ay saacad ama laba saacadood kaa lumeen?
Waxaa laga yaabaa inaad xusuusato habeen aad sariirta jiiftay, jidhkaaguna daal dareemayay, balse maskaxdaadu wali ku mashquulsanayd muuqaaladii aad daawanaysay, doodihii aad akhrinaysay ama fariimihii aad la wadaagaysay saaxiibbadaa.
Haddii arrintaasi kugu dhacday, kaligaa ma tihid.
Malaayiin qof oo dunida ku nool ayaa maalin kasta la kulma isla xaaladdan. Waxay sariirta galaan iyagoo rajaynaya nasasho, balse waxay hurdada kula tartamayaan shaashado yaryar oo ifaya. Waxa yaab leh in aaladaha nolosheenna fududeeyay ay isla mar ahaantaana noqdeen kuwo naga xada mid ka mid ah waxyaabaha ugu qaalisan ee aynu haysanno: hurdadeenna.
Su’aashu ma aha in tiknoolajiyaddu tahay wax wanaagsan ama wax xun. Su’aashu waxay tahay sida ay si tartiib tartiib ah u beddeshay habkii aynu u noolaan jirnay, u fikiraynay uguna nasan jirnay.
Hurdo Maaha Waqti Lumis
Dad badan wali waxay hurdada u arkaan saacado aan wax shaqo ah lagu qabanayn. Hase yeeshee, saynisyahannadu sidaas uma arkaan.
Khabiirka hurdada Matthew Walker, oo ka mid ah dadka ugu caansan dunida ee daraaseeya hurdada, wuxuu ku doodayaa in hurdadu tahay aasaaska caafimaadka maskaxda iyo jirka. Sida uu qabo, inta aynu hurudno ayuu maskaxdu habeeyaa xogtii maalinta, xasuusta ayuu xoojiyaa, jirkuna wuxuu dib u dhistaa awooddiisii.
Marka hurdadu yaraato, dhibaatadu kuma koobna daal keliya. Waxay taabanaysaa awoodda waxbarashada, feejignaanta, go’aan qaadashada iyo xitaa xasilloonida dareenka.
Waxaa laga yaabaa inaad dareentay maalmo aad daallanayd inkastoo aad sariirta waqti badan ku jirtay. Mararka qaar dhibaatadu ma aha inta saacadood ee aad sariirta saarnayd, balse waa tayada hurdada aad heshay.
Qur’aankuna hurdada wuxuu ku tilmaamay nimco Alle ugu deeqay dadka si ay ugu helaan degganaansho iyo nasasho. Taasi waxay muujinaysaa in hurdada wanaagsan aysan ahayn arrin caafimaad oo keliya, balse ay qayb ka tahay nidaamka dabiiciga ah ee nolosha aadanaha.
Marka Shaashaddu Maskaxda Khiyaamayso
Jidhka bani’aadamka wuxuu leeyahay saacad dabiici ah oo maamusha hurdada iyo soo jeedka. Marka habeenku soo dhowaado, jirku wuxuu bilaabaa inuu isu diyaariyo nasasho.
Laakiin marka aynu habeenkii ku dheeraanno shaashadaha, nidaamkaas dabiiciga ah wuu qasmaa.
Iftiinka ka soo baxa taleefannada iyo kumbuyuutarradu wuxuu maskaxda u gudbiyaa fariin khaldan oo ah in wali la joogo maalintii. Sidaas darteed, jirku dib ayuu u dhigaa diyaar-garowgii hurdada.
Hase yeeshee, dhibaatadu kuma koobna iftiinka shaashadda oo keliya.
Waxa sidoo kale jira qulqulka aan dhammaadka lahayn ee muuqaalada, wararka iyo doodaha maskaxda ku sii haya xaalad firfircooni joogto ah.
Maskax Aan Helin Fursad Ay Ku Degto
Bal ka fikir habeen aad daawatay muuqaal qosol leh, kadib war murugo leh, kadib dood siyaasadeed, kadibna muuqaal kale oo xiiso leh.
Daqiiqado gudahood maskaxdaadu waxay dhex martaa dareenno kala duwan oo aad u badan.
Jonathan Haidt, oo muddo dheer daraaseynayay saameynta tiknoolajiyadda ee dhalinyarada, wuxuu aaminsan yahay in taleefannada casriga ahi wax ka beddeleen habkii ay jiilasha cusub u kori jireen uguna noolaan jireen bulshadooda. Sida uu qabo, kororka walbahaarka, welwelka iyo hurdo la’aanta laguma fahmi karo si buuxda iyada oo aan la eegin doorka ay baraha bulshadu ku leeyihiin nolosha casriga ah.
Maskaxdu ma aha badhan aad damin karto markaad rabto. Waxay u baahan tahay waqti ay si tartiib ah uga baxdo mashquulkii maalinta. Marka waqti kasta ay la kulmayso xog cusub, way adkaanaysaa inay hesho deganaanshihii hurdada u gogol xaari lahaa.
Dabinka “Hal Muuqaal Kale”
Dadka badankoodu ma galaan TikTok, Instagram ama Facebook iyagoo qorshaynaya inay laba saac ku lumiyaan.
Badanaa waxay is yidhaahdaan, “wax yar ayaan eegayaa.”
Laakiin wax yar ayaa isu beddela waqti badan.
Hal muuqaal ayaa kuu horseeda mid kale. Midka xigana wuxuu kuu horseedaa kii ka dambeeyay.
Markaad saacadda eegto, waxaad ogaanaysaa in habeenkii badhkii dhaafay.
Tristan Harris, oo hore uga tirsanaa Google isla markaana si weyn u dhaliila qaabka ay u shaqeeyaan baraha bulshada, wuxuu sheegay in shirkadaha tiknoolajiyadu aysan ku tartamin lacagta dadka isticmaala oo keliya. Waxa ay ku tartamayaan dareenkooda iyo waqtigooda.
Si kale haddii loo dhigo, waqtiga aad ku bixiso app-ka waa waxa ugu qaalisan ee ay shirkadahani raadinayaan.
Arrintan marka laga eego dhinaca Islaamka, waxay si dhow ula jaanqaadaysaa muhiimadda waqtiga. Culimada Muslimiinta ayaa qarniyo badan ku celcelinayay in waqtigu yahay hantida ugu qaalisan ee qofku leeyahay, sababtoo ah marka uu dhaafo dib looma soo celin karo.
Cabsida Ah Inaad Wax Ka Harto
Waxaa jira dareen ay cilmi-nafsiyadu ugu yeeraan FOMO, oo ah cabsi laga qabo in qofku ka haro wax dadka kale og yihiin.
Waxaa laga yaabaa inaysan jirin war muhiim ah ama dhacdo degdeg ah. Si kastaba ha ahaatee, qofku wuxuu dareemayaa inuu khasab ku yahay inuu sii hubiyo telefoonkiisa.
War cusub, muuqaal cusub ama fariin cusub.
Dareenkaas yar ayaa mararka qaar ku filan inuu hurdada dib u dhigo habeen kasta.
Waxa yaab leh in qofku mararka qaarkood waqti badan ku bixiyo la socodka nolosha dadka kale, halka uu dayacayo nasashadii iyo degganaanshihii uu isagu u baahnaa.
Soomaaliya Iyo Jiilka Dijitaalka Ah
Haddii aad eegto magaalooyinka Soomaaliya maanta, waxaad arkaysaa isbeddel weyn oo ku yimid hab nololeedka dhalinyarada.
Internet-ka oo jaban, taleefanno casri ah oo si fudud loo heli karo iyo baraha bulshada oo noqday qayb ka mid ah nolol maalmeedka ayaa abuuray jiil si joogto ah ugu xiran dunida dijitaalka ah.
Taasi waxay leedahay faa’iidooyin badan.
Waxbarasho, ganacsi, xiriiro iyo helitaanka aqoon aan hore loo heli jirin.
Laakiin dhinaca kale, waxay sidoo kale la timid caqabado cusub.
Arday badan ayaa habeenkii ku hoyda shaashadda, subaxdiina fasalka yimaada iyagoo daallan. Dad kale waxay dareemayaan walbahaar iyo feejignaan yari iyagoo aan garanayn halka ay dhibaatadu ka timid.
Mararka qaar dhibaatadu ma aha shaqo badan ama waxbarasho adag.
Mararka qaar dhibaatadu waa hurdo yar oo si tartiib ah looga lumiyay shaashad yar.
Dheellitirka Aan Luminnay
Marka laga hadlayo nolosha wanaagsan, khubarada caafimaadka, cilmi-nafsiga iyo xitaa culimada diintu waxay ku kulmaan hal qodob: dheellitir.
Jonathan Haidt wuxuu ka digayaa xad-dhaafka ku yimaadda ku tiirsanaanta tiknoolajiyadda.
Matthew Walker wuxuu carrabka ku adkaynayaa muhiimadda hurdada.
Tristan Harris wuxuu ka digayaa sida waqtigeenna loogu tartamayo.
Dhanka kale, dhaqanka Islaamku wuxuu muddo dheer dadka xusuusinayay in noloshu ku dhisan tahay dheellitirnaan; shaqo, cibaado, qoys, aqoon iyo nasasho mid walba wuxuu leeyahay xaq uu ku leeyahay qofka.
Marka dheellitirkaasi lumo, cawaaqibta ugu horreysa badanaa waa daal, walbahaar iyo hurdo la’aan.
Gabogabo
Faylasuufka Marshall McLuhan wuxuu yiri:
“Marka hore annagaa samaysanna qalabka, dabadeed qalabkii ayaa ina qaabeeya.”
Erayadaasi maanta waxay u muuqdaan kuwo ka run badan sidii hore.
Taleefanka gacanta waa aalad yar oo jeebkeenna ku jirta, balse wuxuu awood u leeyahay inuu saameeyo hurdadeenna, dareenkeenna, feejignaanteenna iyo habka aynu u nool nahay.
Ugu dambayn, su’aashu ma aha in baraha bulshadu yihiin kuwo wanaagsan ama kuwo xun. Su’aashu waxay tahay cidda maamusha xiriirkaas.
Ma adigaa maamula telefoonkaaga, mise telefoonkaaga ayaa maamula waqtigaaga?
Marka aad caawa sariirta tagto, ka hor intaadan furin muuqaal kale ama aad sii rogin bog kale, hal daqiiqo istaag oo isweydii:
Waxa aan hadda raadinayo ma madadaalo ayaan ka helayaa, mise waxaan bixinayaa saacadaha ugu qaalisan ee hurdadayda?
Jawaabta su’aashaas ayaa laga yaabaa inay wax badan ka sheegto sababta aynu subax kasta u soo toosno annagoo daallan.
